Jednym z kluczowych polskich opracowań na ten temat jest raport Nest Bank „Przedsiębiorcy w stanie zagrożenia” z 2024 roku, oparty na badaniach Synergion. Jego wyniki są uderzające: 32% polskich mikroprzedsiębiorców jest zagrożonych depresją lub wykazuje jej objawy, a 57% żyje w stanie przewlekłego lęku. Nie są to liczby dotyczące trudnego okresu pandemii czy jednorazowego kryzysu. Są to dane opisujące codzienne środowisko pracy właścicieli firm w Polsce.
Jeszcze wyraźniej widać ten problem, gdy analizujemy wyniki z podziałem na płeć. Wśród kobiet prowadzących własne firmy 61% zadeklarowało przebyty epizod depresyjny, a 71% zgłasza poważne problemy ze snem. Ten ostatni wynik jest szczególnie znaczący, ponieważ sen jest jednym z podstawowych zasobów regeneracyjnych. Gdy go brakuje w sposób przewlekły, spada zdolność koncentracji, pogarsza się jakość decyzji, a odporność na stres dramatycznie maleje. Wypalenie nie jest stanem nagłym. Jest efektem długotrwałego funkcjonowania na rezerwie.
Raport Fundacji Sukces Pisany Szminką przygotowany we współpracy z BNP Paribas (2024) rzuca światło na specyfikę sytuacji kobiet w polskim biznesie. Przedsiębiorczynie w Polsce działają w warunkach podwójnego obciążenia systemowego: prowadzą firmę, a jednocześnie w większości przypadków nadal przejmują na siebie główną odpowiedzialność za dom, rodzinę i relacje. Łączenie tych ról nie jest wyborem stylu życia. Jest strukturalną cechą środowiska, w którym kobiety prowadzą biznes.
Badania Fundacji pokazują, że kobiety przedsiębiorczynie częściej doświadczają przeciążenia psychicznego, funkcjonują pod wpływem silnej presji społecznej i wykazują wysoki poziom perfekcjonizmu, który nie pozwala im zaakceptować jakiegokolwiek braku lub niedoskonałości. Konsekwencją jest nieustanne poczucie, że robi się za mało, choć obiektywnie robi się za dużo. To mechanizm, który prowadzi wprost do wypalenia. Regeneracja staje się niemożliwa nie dlatego, że brakuje czasu, ale dlatego, że wewnętrzna presja nie pozwala na prawdziwy odpoczynek.
Polska Agencja Rozwoju Przedsiębiorczości w raporcie o stanie sektora MŚP (2024) formułuje wniosek, który powinien zmienić sposób myślenia o pracy: stres przestał być incydentem, stał się stałym środowiskiem pracy przedsiębiorcy. To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie. Jeśli traktujemy przeciążenie jako coś wyjątkowego, reagujemy na nie tymczasowo, czekając aż minie. Jeśli jest to środowisko, potrzebujemy narzędzi, które pozwolą nam w nim funkcjonować w zdrowy sposób, albo w dłuższej perspektywie świadomie je zmieniać.
Z raportu PARP wyłania się obraz przedsiębiorcy funkcjonującego w chronicznym napięciu operacyjnym i finansowym, gdzie każda zmiana otoczenia rynkowego – inflacja, zmiany regulacyjne, wahania kursów – jest kolejnym źródłem stresu nakładającym się na poprzednie. Wielu właścicieli firm nie ma kiedy i gdzie odłożyć tego ciężaru. Nie ma systemowego wsparcia. Nie ma kultury mówienia o trudnościach psychicznych w środowiskach biznesowych. Efektem jest narastające wypalenie, które przez długi czas pozostaje niewidoczne z zewnątrz.
Problem nie dotyczy wyłącznie polskiego rynku. Raport Deloitte Global Human Capital Trends (2024) wskazuje, że ponad 80% liderów na świecie uznaje dobrostan za krytyczny czynnik efektywności organizacji. Jednocześnie tylko około 30% firm realnie go wspiera na poziomie systemowym. Ta przepaść między deklaracjami a rzeczywistością oznacza, że liderzy radzą sobie sami. W pojedynkę. Często w milczeniu.
Publikacje ICAN Institute i Harvard Business Review Polska opisują podobny wzorzec: im wyżej w strukturze decyzyjnej, tym mniej dostępnego wsparcia emocjonalnego. Liderzy i właściciele firm częściej doświadczają samotności decyzyjnej i są skłonni ukrywać trudności psychiczne w obawie przed utratą autorytetu. Wysoki poziom presji odpowiedzialności i brak przestrzeni na regenerację tworzą warunki, w których wypalenie jest nie tyle ryzykiem, ile niemal nieuchronnym efektem długotrwałego pełnienia funkcji przywódczej bez wsparcia.
Wypalenie nie jest tylko problemem osobistym. Jest problemem biznesowym. Neurobiolożka Amy Arnsten z Yale w pracach opublikowanych w „Nature Reviews Neuroscience” (2009, 2015) pokazała, że przewlekle podwyższony kortyzol oraz inne czynniki stresu osłabiają funkcjonowanie kory przedczołowej – obszaru mózgu odpowiedzialnego za planowanie, ocenę ryzyka i kontrolę impulsów. Jednocześnie aktywują silniej struktury podkorowe, odpowiedzialne za reakcje automatyczne i emocjonalne. W praktyce oznacza to, że decyzje podejmowane w stanie chronicznego napięcia są częściej reaktywne niż strategiczne. Jeśli podejmujesz decyzje w stanie przeciążenia, nie decydujesz Ty w pełni – decyduje Twoje zmęczenie.
Raporty McKinsey Health Institute z lat 2022 i 2024 potwierdzają tę zależność w kontekście biznesowym: wellbeing liderów przestał być kwestią komfortu – stał się realnym czynnikiem wpływającym na jakość decyzji strategicznych i zdolność organizacji do innowacji.
Dane z raportów nie mają służyć temu, żebyś poczuła się przytłoczona skalą problemu. Raport to zawsze tylko jeden fragment obrazu. Mają one jednak pomóc Ci zobaczyć, że jeśli masz podobne doświadczenia, czujesz się nieraz przytłoczona, a nawet wypalona – nie jest to Twoja osobista porażka. Jest to odpowiedź na warunki, w których funkcjonujesz.
Pierwszym krokiem jest nazywanie rzeczy po imieniu. Zmęczenie jest zmęczeniem. Wypalenie jest wypaleniem. Ukrywanie tego przed sobą i otoczeniem tylko wydłuża czas, w którym funkcjonujesz poniżej swojego potencjału. Jeżeli nazwiesz to, jak jest – to jest pierwszy krok do zmiany. Do poszukania odpowiednich strategii radzenia sobie ze stresem, zmiany przekonań, nawyków, a może zmiany czegoś w firmie.
Zatrzymaj się i zadaj sobie dwa pytania: ile dni w ciągu ostatniego miesiąca czułaś się wypoczęta i zregenerowana? Czy decyzje, które podejmujesz, wynikają z jasności i spokoju, czy z presji i zmęczenia? Patrząc na swoje odpowiedzi – czy to sygnał do intensywniejszej pracy, czy sygnał do zmiany sposobu pracy i dbania o siebie? Stan przeciążenia utrzymywany przez długi czas nie będzie wpływał pozytywnie na rozwój firmy, nawet jeśli teraz tego nie widać.
Doświadczona mentorka, przedsiębiorczyni i ekspertka ds. strategii rozwoju biznesu. Łączy rozwój osobisty z praktycznym podejściem do biznesu, pomagając osiągać efektywność i wewnętrzny spokój w realizowanych projektach.
